De Kieswet heeft iets weg van een overhaaste tandarts: boren zonder al te veel verdoving en hopen dat de patiënt het overleeft. Verkiezingen moeten namelijk doorgaan. Snel, strak en zonder gezeur.
Daarom krijg je als burger precies vier dagen om bezwaar te maken tegen een kandidatenlijst bij gemeenteraadsverkiezingen. Vier dagen. Dat is krap genoeg om een weekendje te plannen, maar blijkbaar ook ruim voldoende om de democratie te controleren. Daarna gaat de deur dicht. Lijst vastgesteld. Of er nou iets rammelt of niet.
Waarom zo’n haast? Simpel: verkiezingen zijn organisatorisch gezien een nachtmerrie. Alles moet kloppen, op tijd, zonder vertraging. Liever een twijfelgeval op de lijst dan een proces dat vastloopt. Rechtszekerheid is mooi, maar tempo wint het hier glansrijk.
Stembureau controleert de woonplaats alleen via Basisregistratie Personen
Het Centraal Stembureau moet vervolgens controleren of kandidaten daadwerkelijk in de gemeente wonen. Klinkt solide, maar in de praktijk is het vooral papierwerk: wat zegt de Basisregistratie Personen en wat vult iemand zelf in? Geen speurwerk, geen veldonderzoek. Pas bij twijfel wordt er verder gekeken en dan moet je er snel bij zijn, want na die vier dagen is het klaar.
En daar begint het te knellen. Want juridisch woon je niet waar je staat ingeschreven, maar waar je leven zich afspeelt. Waar je werkt, waar je gezin is, waar je sociale leven plaatsvindt. Kortom: waar je echt woont.
Waar woonde Inge van Beers
In Oisterwijk ging het daar mis. Inge van Beers stond netjes ingeschreven, maar woonde feitelijk al geruime tijd met haar gezin in Frankrijk. Leven daar, werken daar, maar administratief nog even in Oisterwijk.
Het stembureau keek naar de registratie, zag geen reden tot twijfel en gaf groen licht. Afgevinkt, volgende.
Gevolgen bleken pas na de verkiezingen
Pas na de verkiezingen kwam naar buiten dat dit beeld niet klopte. Maar toen was de uitslag al een feit. En de Kieswet is onverbiddelijk: wat eenmaal vastgesteld is, blijft staan. Terugdraaien? Vergeet het maar.
Alsof dat nog niet wrang genoeg is, bleek dat Van Beers volgens D66 vooral op de lijst stond om stemmen te trekken. Meedoen zonder de intentie om de raadszetel daadwerkelijk in te nemen. Want ze zou naar Frankrijk vertrekken. “Zou”, ja, maar dat vertrek was dus al realiteit.
Die stemmen telden wel gewoon mee: 175 in totaal. Het CDA kwam uiteindelijk 37 stemmen tekort voor een restzetel die naar D66 ging. Toeval? Misschien. Maar het laat een nare bijsmaak achter. Zonder deze constructie had de uitslag zomaar anders kunnen zijn.
Gemeenteraad deed niets
Het CDA trok dan ook aan de bel. Terecht. Maar de rest van de raad bleef opvallend stil. Geen storm van verontwaardiging, geen kritische vragen. Blijkbaar zijn principes rekbaar, zolang het je zelf niet raakt.
En alsof het signaal nog niet duidelijk genoeg was, heeft de gemeenteraad inmiddels besloten dit soort constructies met woonadressen gewoon toe te laten. Daarmee zetten ze de deur wagenwijd open voor toekomstige fraude. Want als de norm wordt dat papier belangrijker is dan de werkelijkheid, dan nodig je creatief boekhouden bijna uit.
Formeel klopt het allemaal. Regels gevolgd, vakjes aangevinkt. Maar moreel wringt het. Het stembureau keek niet verder dan strikt noodzakelijk, een partij speelde strategisch met een kandidaat die feitelijk al vertrokken was. En de rest keek weg!
En zo blijft de kiezer achter met kiespijn. Want de Kieswet doet precies wat hij moet doen: snelheid garanderen. Alleen blijkt datzelfde systeem ook te leiden tot iets anders. Want waar regels belangrijker worden dan rechtvaardigheid, daar verandert de Kieswet langzaam maar zeker in een bron van kiespijn.
Democratie draait immers niet alleen om procedures, maar om vertrouwen. En dat vertrouwen heeft hier een flinke tik gekregen.
Disclaimer: Oneens? Graag zelfs. Democratie zonder tegenspraak is ten slotte gewoon een vergadering
